Oksana komt de kamer binnen waar ik zit te werken. De webinar die ik moet geven aan een groep burgemeesters en energie-experts van verschillende gemeenten is al begonnen. Ik schrik, want ik had me vergist in de tijd. In de haast om de link te vinden en in te loggen, log ik per ongeluk twee keer in. Er ontstaat een enorme echo. De host gooit er één uit, ikzelf log ook uit, en dan kom ik er niet meer in. Paniek. Iryna is ook ingelogd, is de rust zelve, spreekt geen Engels, maar kijkt me kalm aan en geeft me haar computer. 

De spreker die na mij zou komen, is alvast begonnen. Ze praat over de European Energy Community Facility, een ontwikkelfonds dat REScoop.eu op Europees niveau heeft opgezet, waar startende energiecoöperaties hun eerste startkapitaal kunnen krijgen om een businessplan te maken. De presentatie loopt wat uit en mijn bijdrage wordt vertaald, dus ik heb geen twintig minuten maar eigenlijk maar tien om zo’n twintig gemeenten uit te leggen en te overtuigen om te helpen een energiegemeenschap op te zetten. 

Ik hou het bij de kern. Er zijn drie redenen om een energiegemeenschap te beginnen: democratie, winsten die binnen de gemeenschap blijven, en technische autonomie die weerbaarheid creëert. Ik vervolg met een heldere strategie: we beginnen klein. RePower Ukraine blijft doen wat het doet door nu kleine systemen neer te zetten die dankzij donaties gebouwd kunnen worden. Dat zal vertrouwen creëren bij mensen in de gemeenschap. Vervolgens zetten zij samen met de gemeenten een energiegemeenschap op. Die energiegemeenschappen doen zelf projecten, met ondersteuning van een lokale partij met expertise zoals RePower Ukraine en met donaties uit Europa als startkapitaal dan wel zachte leningen. Ze zullen groeien, sterk worden en uiteindelijk andere energiegemeenschappen in Oekraïne helpen. Als we nu beginnen in de gebieden die nog relatief veilig zijn, is er tegen de tijd dat Oekraïne de oorlog heeft gewonnen een sterke beweging die kan helpen bij de wederopbouw van het oosten van het land.

Een markt zonder anker

Dit lost ook een ander probleem op. Door overal energiegemeenschappen te hebben, is er voor marktpartijen die diensten of producten leveren een lokaal anker als opdrachtgever. Europese bedrijven staan te springen om hun windturbines, zonnepanelen, kennis en expertise te leveren, maar er is geen lokale organisatie die projecten organiseert en die diensten van hen af kan nemen. De gemeenten hebben de menskracht niet, en ook het investeringskapitaal ontbreekt. Marktpartijen krijgen maar mondjesmaat voet aan de grond in de ontwikkeling van duurzame energie, ze hebben het vertrouwen van de gemeenschap niet.  

De afgelopen dagen hebben me goed doen beseffen dat zeggenschap en autonomie hier een andere betekenis hebben dan wanneer ik die woorden gebruik. Het betekent voor hen vrijheid. Dat zorgt er tegelijkertijd voor dat er enthousiast wordt gereageerd op het verhaal van energiegemeenschappen. Een weekend de toerist uithangen in Kiev met mijn sterke voorkeur voor oorlogsgeschiedenis, heeft me duidelijk gemaakt waarom het kwartje van energiegemeenschappen zo snel valt zodra ik het heb over autonomie en zeggenschap over je eigen energie en geldstromen. 

Vier jaar versus tachtig jaar 

Dit is een gevoel dat wij in West-Europa eigenlijk vergeten zijn, of misschien wel nooit echt gehad hebben. Onderdrukking en oorlog liggen in het verleden, en duurden bij ons maar vier jaar. Tachtig jaar geleden zijn wij bevrijd door Canadese, Poolse en Amerikaanse jongens en meisjes die geen echte reden hadden om te komen, maar zich vrijwillig aanmeldden om ons van een onderdrukker te bevrijden. Het plein voor het gemeentehuis in Vriezenveen, mijn geboortedorp, heet het Manitobaplein, vernoemd naar de Manitoba Dragoons, een regiment Canadese jongens die ons bevrijd heeft. Op de Canadese begraafplaats heb ik vaak genoeg gestaard naar de leeftijd op de graven. Wat bezielde deze jongens om de oceaan over te varen om ons te helpen? Nu liggen er jonge jongens en meisjes in loopgraven in een uithoek van Europa en staan wij erbij en kijken ernaar. Oekraïne is een land dat al eeuwen aan onderdrukking probeert te ontworstelen, en het lijkt er nu op dat ze het met hun eigen man- én vrouwkracht voor elkaar krijgen, zonder dat wij ze met boots on the ground komen helpen. Het is alsof het volk al die jaren opgesloten zat in een kooi met een agressieve beer, en nu met geweld de sleutel zelf heeft ontworsteld, terwijl wij hen vanaf 2014 van buiten die kooi aanmoedigen om de beer te bevechten.

Op zaterdag bracht ik een bezoek aan Babi Yar, een park waar in 1941 zo’n honderdduizend mensen, de meesten Joden uit het getto van Kiev, zijn afgevoerd en vermoord door de Duitse bezetter, door de SS en de Einsatzgruppen. Hele families, hele gezinnen uitgemoord. Het is een plechtige, beladen plek met verschillende kunstwerken die Joden, Roma en verzetsstrijders herdenkt die daar zijn vermoord en in een ravijn in een massagraf zijn begraven. Het ravijn zelf is nu omheind met een houten barrière en beschermd met een stalen constructie tegen droneaanvallen. Aan de andere kant van de stad staat een soortgelijk monument voor de honderdduizend mensen die in de bossen van Kiev zijn vermoord door de geheime dienst van de Sovjets, “vijanden van het volk” begraven in massagraven. En na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie voelden de Oekraïners zich, anders dan de Baltische Staten, nog niet echt vrij: het bestuur van het land liep nog jaren aan de leiband van de oude onderdrukker.

2014 was het kantelpunt. Op Majdan werd geschoten op demonstranten. De protesten liepen uit de hand en de Oekraïners kwamen in verzet. Oekraïners uit heel Europa reisden af naar Kiev om mee te helpen. Dat was het startpunt van de vrijheidsstrijd van Oekraïne, terwijl in het oosten al een proxy-oorlog door Rusland gaande was om delen van het land te laten afscheiden.

Die afhankelijkheid, die constante deken van geen autonomie, geen zeggenschap, het geweld, de vrijheid die je moet bevechten. Het is een ankerpunt waardoor mensen je direct begrijpen wanneer je het hebt over autonomie en zeggenschap. In zo’n context zijn die woorden volledig anders beladen. Ik heb ze vaak gebruikt, maar nooit met deze lading.

De keerzijde van onze vrijheid

In West-Europa, in Nederland, kennen we al jaren onze vrijheid. Onze invulling daarvan is het liberalisme: de vrije markt, het vrije ondernemerschap, het individualisme. Dat heeft een geweldige ontwikkeling gebracht. Maar die vrijheid heeft ook een keerzijde. Misschien niet van dezelfde orde als onderdrukking, maar toch. Wanneer iedereen vrij is om te ondernemen, posities in te nemen en te speculeren, is dat in de praktijk vrijheid voor de kleine groep met de durf en het kapitaal om dit te doen. Zodra zo’n positie eenmaal is ingenomen, is de ruimte voor anderen om gezamenlijk te ondernemen en de opbrengsten te delen vaak al verdwenen. Zeggenschap en autonomie gaan bij ons over de gezamenlijke kans om te ondernemen, niet over afhankelijk zijn van iemand die op een bepaald moment het kapitaal had om posities in te nemen of te investeren in de verduurzaming van zijn eigen individuele bezit.

Het gevolg zie je concreet terug in hoe de energietransitie bij ons loopt. Het eigendom en de zeggenschap over productiemiddelen zijn versnipperd geraakt over tientallen individuele partijen. Op het moment dat je dan een samenhangend decentraal energiesysteem wilt bouwen, moet je al die partijen weer bij elkaar zien te brengen. Dat is precies wat de netcongestie ons heeft geleerd: individuele producenten bouwden door omdat hun investeringen gegarandeerd waren, maar de maatschappelijke kosten van al die losse projecten landen nu bij ons allemaal.

Als individu heb je de vrijheid om snel dingen te doen. Maar zonder collectieve organisatie verlies je als gemeenschap de mogelijkheid om te sturen op het gemeenschappelijke belang. Die collectieve vrijheid is precies wat energiegemeenschappen teruggeven.
Mijn verhaal sloeg aan, ook in de webinar, omdat daartussen de vrijheid ligt om als collectief samen op te trekken. Ondanks dat ik woorden gebruik met voor mij een heel andere lading, verstonden we elkaar toch. Ze zijn een soort verbindende waarheden die in elke historische context werken.

Gemeenten aan het roer

Het mooie van Oekraïne is dat gemeenten hier nog voor een keuze staan. Hoe vullen zij lokaal hun energietransitie in? Als partij die verantwoordelijk is voor de vergunningen maar geen geld heeft om te investeren, kunnen ze nog sturen op het collectieve spoor. En je ziet dat daar een enorm enthousiasme ontstaat om de transitie niet vanuit individuen, maar vanuit collectieven van burgers en bedrijven aan te pakken, vanaf het begin. Niet alleen een zonneparkje bouwen, maar hele energiesystemen op lokaal niveau in handen van alle bewoners en bedrijven. Met zeggenschap en autonomie, zowel technisch als financieel. De staat is vanuit de Sovjettijd een moloch geworden; de individuele partij is hier doorgaans een buitenlandse investeerder of een oligarch. Het alternatief van een lokale, democratische organisatie in handen van de eigen bewoners spreekt gemeenten daarom enorm aan.

De webinar sloot af met een virtueel applaus en verschillende handen die opgingen: zij wilden een energiegemeenschap opzetten. Misschien ook omdat ik ze de democratische keuze gaf tussen afhankelijk blijven van Poetin en zelf aan het roer staan. Maar los van die retoriek was de wens oprecht. Twee gemeenten waar ik op bezoek ben geweest, gaven aan heel concreet aan de slag te willen met het opzetten van de eerste energiegemeenschappen in Oekraïne.

Er is nog een lange weg te gaan en er zullen ongetwijfeld veel barrières komen. Maar het idee dat je als collectief sterker staat dan als individu, heeft niet alleen deze oorlog duidelijk gemaakt — het resoneert ook in het verhaal van de energiegemeenschap. Of zoals Ivan Franko schrijft in Boryslav in flames: “Hoe kan er geen oplossing zijn voor ons leed? We moeten de juiste aanpak vinden. Een menigte heeft macht. Waar een individu geen vooruitgang kan boeken, kan een hele gemeenschap snel een oplossing vinden.”

Dit is een land met een enorme gretigheid voor ontwikkeling, ondernemen en het leren van de fouten uit het verleden , zowel het eigen verleden als dat van anderen. Hier is nog niet gespeculeerd op de beste plekken voor energieproductie. Er ligt dus nog een kans om de versnipperde individuele aanpak die Nederland nu moeizaam probeert bij te sturen, over te slaan en direct te denken en te organiseren in collectieve, decentrale energiesystemen die zo autonoom mogelijk zijn van het buitenland en het centrale net.

Morgen beginnen 

Mijn boodschap in de webinar was dan ook helder: geen grote verhalen, maar morgen beginnen. Met het opzetten van een energiegemeenschap die de eerste kleine projecten doet en het vertrouwen wekt van bewoners op lokaal niveau. Met als doel dat er over een paar jaar zelf geïnvesteerd, georganiseerd en beheerd wordt door bewoners en bedrijven, met sterke lokale energiecoöperaties. Als die er zijn, kunnen zij de volgende helpen. En als die beweging met name in de gemeenten buiten het oorlogsgebied sterk wordt, kan zij in de toekomst bijdragen aan de wederopbouw van Oost-Oekraïne, dat nu volledig is platgebombardeerd en leeggeroofd.

Deze vrijheidsstrijd stopt straks niet op het moment dat de oorlog gewonnen is. Die gaat door op het gebied van energie. Maar we hoeven die strijd niet af te wachten tot de oorlog voorbij is — daarmee kunnen we morgen beginnen. Ze merken nu al dat ze door hun afhankelijkheid soms de hoogste energieprijzen van Europa hebben. De financiële kansen zijn er. De technische ruimte is er. En de wil is er zeker.

De collectieve aanpak is een veel mooiere vorm van vrijheid.

Siward Zomer

• Meer achtergrond over deze reis en het programma lees je hier.
• De vorige blogpost van Siward lees je hier.
• Iets na 07:00 op vrijdag 15 mei 2026 sprak Siward Zomer met Astrid Kersseboom van NPO Radio 1 over zijn reis. Die uitzending luister je hier terug.
• Op donderdag 21 mei schoof Siward Zomer aan bij Goedemorgen Nederland van Omroep WNL. Bekijk dit hier terug.
• Voor de pers: interesse in een verdiepend interview met Siward Zomer na zijn reis? Neem contact op met Casper van Diemen van Continews: 020-4071052 & info@continews.nl

Fotogalerij