Sjoukje van Oosterhout steunt energiegemeenschappen vanaf haar eerste moment in de Kamer. In de zomer bracht ze een motie in die vroeg om een bundeling van subsidies voor energiegemeenschappen. Daardoor wordt nu gewerkt aan een landelijk programma voor energiegemeenschappen. Haar steun voor onze beweging is dus duidelijk. Maar nu was het tijd om de diepte in te duiken op details van energiedelen en netcongestie. In Rivierenland wordt al volop gewerkt aan een energiesysteem waarin inwoners en lokale energiecoöperaties zelf meer zeggenschap hebben over hun energie. Zeven lokale energiecoöperaties bundelen hun krachten in Energiegemeenschap Rivierenland. Samen wekken ze duurzame stroom op met zon en wind en delen die met inwoners en bedrijven in de regio.
Tijdens het werkbezoek vertelden Fanny Claassen, directeur van Energie Samen Rivierenland, en haar collega’s hoe deze regionale samenwerking in de praktijk vorm krijgt. Daarbij ging het niet alleen over duurzame opwek, maar juist ook over de vraag hoe je lokaal opgewekte energie zo goed mogelijk kunt benutten. Door vraag en aanbod op elkaar af te stemmen, kunnen inwoners profiteren van betaalbare lokale stroom en wordt het elektriciteitsnet efficiënter gebruikt. Energie Samen plaatste deze ontwikkelingen in de context van de landelijke beleidsagenda en gaf Sjoukje van Oosterhout aandachtspunten mee om op landelijk niveau onder de aandacht te brengen.
Lokale stroom delen tegen een eerlijke prijs
Een concreet voorbeeld is het nieuwe lokale energiecontract dat Energiegemeenschap Rivierenland ontwikkelt. De ambitie: inwoners laten profiteren van stroom uit de eigen regio, met een lage, vaste prijs voor lokale stroom en met prijsprikkels om stroom te gebruiken op momenten dat er veel duurzame energie beschikbaar is én prijsbescherming dankzij afspraken met lokale energieproducenten. Sinds oktober test een groep van twintig deelnemers een nieuwe contractvorm. Het uitgangspunt is dat deelnemers eerst hun eigen opgewekte stroom gebruiken. Hebben ze meer nodig? Dan kunnen ze stroom van andere deelnemers uit de gemeenschap benutten. Vervolgens komt de lokaal opgewekte windenergie in beeld. Alleen het resterende tekort wordt ingekocht op de reguliere energiemarkt.
Uit een berekening op basis van het verbruik in het voorgaande jaar blijkt dat ongeveer 77 procent van de benodigde stroom op hetzelfde moment lokaal kan worden opgewekt en gebruikt. Voor de overige 23 procent is stroom van de reguliere energiemarkt nodig. Ook de prijsafspraken met het lokale windpark bieden voordelen. De gemeenschap kan lokaal opgewekte windstroom tegen een vooraf afgesproken prijs inkopen. Ligt de marktprijs hoger, dan beschermt die afspraak deelnemers tegen de hogere prijs.
De volgende stap is om de gelijktijdigheid verder te vergroten. Dat kan bijvoorbeeld door huishoudens te stimuleren stroom te gebruiken als de zon schijnt of het hard waait. Slimme aansturing van apparaten kan daarbij helpen: denk aan een wasmachine die automatisch start wanneer er veel lokale stroom beschikbaar is. Ook lokale stroomopslag, bijvoorbeeld met batterijen bij windparken, biedt mogelijkheden. Sjoukje van Oosterhout toonde veel interesse en was benieuwd hoe landelijk beleid kan bijdragen aan het vergroten van de groep mensen die profiteert van lokale stroomprijzen.
Energiedelen vraagt om meer dan techniek
Ook de landelijke uitwerking van energiedelen vraagt om aandacht. Met de implementatie van de Europese Electricity Market Directive (EMD) en de aankomende wijziging van de Energiewet wordt de inrichting van energiedelen in Nederland verder vormgegeven. Energie Samen heeft Sjoukje van Oosterhout daarom concrete aandachtspunten meegegeven vanuit de praktijk van energiegemeenschappen. Het is belangrijk dat de nieuwe regelgeving aansluit bij de behoeften en mogelijkheden van lokale initiatieven en dat de administratieve en organisatorische uitvoering werkbaar blijft.
Een belangrijk aandachtspunt daarbij is energiedelen met vrije leverancierskeuze, zodat inwoners kunnen deelnemen aan een energiegemeenschap zonder van energieleverancier te hoeven veranderen. Energie Samen heeft de benodigde randvoorwaarden hiervoor uitgewerkt in een position paper over energiedelen met vrije leverancierskeuze.
De praktijk laat zien dat energiedelen om meer vraagt dan techniek en administratie. Het vraagt ook om organisatiekracht: deelnemers werven, afspraken maken over de verdeling van stroom en mensen betrokken houden. Vooral in de opstartfase is dat een uitdaging, terwijl juist dan financiële middelen voor organisatie en begeleiding vaak ontbreken.
Energie Samen pleit daarom voor voldoende financiële ondersteuning om energiegemeenschappen op te bouwen en kennis te verspreiden. Ook is het belangrijk dat de overheid de ontwikkeling van energiedelen actief stimuleert en zorgt voor passende wet- en regelgeving. Ilonka Marselis, strategisch adviseur bij Energie Samen en vicevoorzitter van de Europese federatie REScoop.eu, benadrukte daarbij ook het belang van lokaal eigendom. Als een gemeenschap zelf eigenaar is van de energiebronnen, kan zij ook lokaal bepalen wat er met de opgewekte stroom gebeurt. In Rivierenland gebeurt dat bijvoorbeeld door deelnemers stroom met elkaar te laten delen tegen een afgesproken prijs. Volgens Marselis is het belangrijk dat het landelijke stimuleringsprogramma voor energiegemeenschappen hiervoor voldoende ruimte en ondersteuning biedt.
Slimmer omgaan met het bestaande elektriciteitsnet
Naast energiedelen stond netcongestie op de agenda. In Rivierenland komen lokale opwek, opslag en grootschalig elektriciteitsverbruik op verschillende plekken samen. Een aansprekend voorbeeld is WattHub in Geldermalsen, waar laadpleinen voor zwaar materieel en elektrische bussen worden gevoed met lokaal opgewekte duurzame energie van onder meer Windpark Betuwewind en zonnepark AVRI. Juist op deze locatie wordt zichtbaar hoeveel kansen er liggen om het bestaande elektriciteitsnet slimmer te benutten. Tegelijkertijd lopen projecten tegen praktische belemmeringen aan. Zo wil Energie Samen Rivierenland de beschikbare netcapaciteit gezamenlijk benutten via een groepstransportovereenkomst (GTO). Dit loopt momenteel vast omdat Liander de GTO nog niet kan combineren met bestaande capaciteitsbeperkende contracten (CBC’s).
Energie Samen vraagt daarom om meer aandacht voor collectieve oplossingen naast individuele flexibiliteit. Groepscontracten moeten niet alleen op papier mogelijk zijn, maar ook daadwerkelijk door netbeheerders kunnen worden toegepast. Daarvoor moeten knelpunten in de uitvoering worden opgelost en is meer transparantie nodig over de mogelijkheden om bestaande netcapaciteit slimmer te benutten. Een ander knelpunt is de toegang tot de wachtrij voor transportcapaciteit. Energiecoöperaties moeten soms hoge aanbetalingen doen om een plek op de wachtlijst te krijgen, terwijl onduidelijk is wanneer een project daadwerkelijk kan worden aangesloten. Voor energiegemeenschappen en coöperatieve projecten vormt dat een grote financiële drempel. Een eerlijke toegang tot het elektriciteitsnet, waarbij ook de volwassenheid en maatschappelijke waarde van projecten worden meegewogen, is daarom noodzakelijk.
Wat Oekraïne ons leert over een weerbaar energiesysteem
Tijdens het werkbezoek kwam ook de uitwisseling tussen RePower Ukraine en Energie Samen aan bod. Siward Zomer, voorzitter van Energie Samen, vertelde over zijn bezoek aan Oekraïne. Hij ging er aanvankelijk naartoe om kennis over energiegemeenschappen te delen, maar kwam terug met nieuwe inzichten. Door de oorlog is de ontwikkeling van duurzame energie daar geen kwestie van klimaatbeleid alleen, maar vooral van noodzaak. Gemeenten zoeken naar manieren om minder kwetsbaar te zijn en hun energievoorziening lokaal te organiseren. Zomer ziet daarin een belangrijke rol voor energiegemeenschappen: lokale gemeenschappen die in staat zijn om bij uitval van het centrale energiesysteem een tijdlang zelfstandig te functioneren.
Artem Semenyshyn, energie-expert en adviseur voor hernieuwbare energie bij RePower Ukraine, liet zien hoe dat er in de praktijk uitziet. Zijn organisatie helpt Oekraïense gemeenten om hun energievoorziening weerbaarder te maken, onder meer met zonnepanelen en batterijopslag. Zo realiseerde RePower Ukraine een project bij een ziekenhuis in de regio Charkiv, op ongeveer 40 kilometer van het front. Dankzij de combinatie van zonnepanelen en een batterij kan het ziekenhuis nu zelf elektriciteit opwekken en opslaan voor de dagelijkse activiteiten. Ook bij een waterbedrijf in dezelfde gemeente is zo’n project gerealiseerd.
De voorbeelden laten zien hoe belangrijk lokale energieopwek en opslag zijn wanneer de centrale energievoorziening onder druk staat. Tegelijkertijd benadrukte het gesprek dat daarvoor meer nodig is dan investeringen in techniek. Ook de organisaties, kennis en mensen die lokale projecten mogelijk maken, moeten worden ondersteund. Juist die sociale infrastructuur is essentieel om energiegemeenschappen op te bouwen en de energietransitie lokaal te organiseren.
Lees hier meer over het bezoek van Siward aan Oekraïne.
Geef energiegemeenschappen de ruimte
Het werkbezoek maakte duidelijk dat energiegemeenschappen al een belangrijke bijdrage leveren aan het energiesysteem van de toekomst. Ze brengen lokale opwek, opslag, verbruik en zeggenschap bij elkaar. Daarmee bieden ze niet alleen kansen voor betaalbare en duurzame energie, maar ook voor een betere benutting van het elektriciteitsnet en een grotere weerbaarheid van lokale gemeenschappen.
Volgens Fanny Claassen is het belangrijk dat energiegemeenschappen niet alleen de ruimte krijgen om lokaal energie op te wekken en te delen, maar ook om hun rol in het energiesysteem verder te ontwikkelen. Daarvoor is steun vanuit de overheid nodig: ‘We hebben een betaalbaar en eerlijk systeem nodig, waarin bewoners en bedrijven invloed hebben, iedereen mee kan doen en de opbrengsten teruggaan naar de regio. Ik zou graag willen vragen om energiegemeenschappen de ruimte te geven om te experimenteren en zich te ontwikkelen tot een volwaardige speler in ons energiesysteem.’
Sjoukje van Oosterhout herkende het belang van energiegemeenschappen en was enthousiast over wat er in de praktijk al gebeurt: ‘Ik wist natuurlijk al langer dat energiegemeenschappen cruciaal zijn voor het energiesysteem van de toekomst. Het is ontzettend leerzaam om te zien wat er allemaal al gebeurt in de praktijk. Maar ik zie nu ook dat er nog genoeg werk te doen is en daar gaan we de komende tijd mee aan de slag in Den Haag.’
