De Tweede Kamer wil dat het kabinet haast maakt met het Wetgevingsprogramma Stroomlijnen Energieprojecten, eerder aangekondigd als de Crisiswet Netcongestie. Daarmee moeten onder meer vergunningprocedures voor uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnet worden versneld. Wij steunen de ambitie om sneller netcapaciteit beschikbaar te krijgen, maar waarschuwen dat alleen sneller bouwen het probleem niet oplost. “Als we netcongestie echt als een crisis behandelen, moeten we niet alleen kijken hoe we sneller kabels en transformatorstations kunnen bouwen, maar ook hoe we de capaciteit die we hebben zo eerlijk en effectief mogelijk verdelen”, zegt Leon Straathof. “Het is moeilijk uit te leggen dat we aan de ene kant met crisiswetgeving procedures willen versnellen, terwijl aan de andere kant financiële slagkracht mede bepaalt wie überhaupt een plek in de wachtrij kan krijgen. Dit kan en moet nu aangepakt worden in de Crisiswet Netcongestie. Onze volwassenheidstoets is precies het voorstel voor die wet: geen vaste plek in de wachtrij zonder aantoonbare bouwvoortgang. ”

Realisatiekracht in plaats van kapitaalkracht

Netbeheerders vragen nu aanbetalingen om te voorkomen dat partijen zonder serieus project schaarse capaciteit claimen. Wij begrijpen dat probleem, maar we vinden het gekozen middel verkeerd. Hoge aanbetalingen maken toegang tot het elektriciteitsnet afhankelijker van de hoeveelheid kapitaal die een initiatiefnemer beschikbaar heeft. Dat kan juist energiecoöperaties, woningbouwprojecten, gemeenten en kleinere ondernemers raken. “Het doel is volkomen terecht: voorkom dat partijen jarenlang capaciteit bezet houden voor projecten die misschien nooit worden gebouwd, maar toets of een project daadwerkelijk gerealiseerd kan worden. Een hoog bedrag kunnen overmaken zegt helemaal niets over de vraag of iemand een vergunning, grondpositie of concreet uitvoeringsplan heeft. We moeten selecteren op realisatiekracht, niet op kapitaalkracht.”

Oplossing ligt er al

Wij pleiten daarom voor invoering van een volwassenheidstoets. Projecten krijgen daarbij pas een definitieve positie in de wachtrij als aantoonbaar belangrijke stappen zijn gezet, bijvoorbeeld rond vergunningen en grondrechten. Projecten die nog niet zover zijn, kunnen in een indicatieve voorfase blijven staan zonder daadwerkelijk schaarse capaciteit bezet te houden. Wij denken dat een groot deel van die toets digitaal kan worden uitgevoerd. Gegevens kunnen waar mogelijk automatisch worden gecontroleerd via bestaande overheidsregisters, waardoor netbeheerders zich vooral hoeven te richten op uitzonderingen en steekproeven. “Den Haag zoekt nu naar manieren om procedures te versnellen. Dit is er één die relatief eenvoudig kan worden ingevoerd”, zegt Leon. “We hoeven niet te wachten totdat er overal nieuwe kabels in de grond liggen om het bestaande net slimmer te verdelen. Zorg ervoor dat projecten die daadwerkelijk klaar zijn om gebouwd te worden niet achteraan komen te staan omdat een andere partij simpelweg een grotere portemonnee heeft.”

Onze leden stappen naar rechter

De discussie is al lang niet meer theoretisch. Tegen een eerder ACM-besluit over een verplichte aanbetaling bij energiecoöperatie Endona loopt beroep bij het College van Beroep voor het bedrijfsleven. Ook ValleiEnergie gaat met onze steun van de brancheorganisatie in beroep. Leon Straathof: “We werken graag met netbeheerders samen aan oplossingen voor netcongestie. Maar als we tegelijkertijd miljarden investeren in uitbreiding van het elektriciteitsnet, moeten we ook zorgen dat toegang tot dat net eerlijk en doelmatig wordt georganiseerd. Een crisisaanpak voor netcongestie is wat ons betreft daarom pas compleet als ook de wachtrij wordt aangepakt.”

Aanbetalingen ook blokkade voor volkshuisvesting

De huidige hoge aanbetalingen voor een plek in de wachtrij, zijn niet alleen voor onze leden moeilijk verteerbaar (en vaak onhaalbaar). Onlangs (juli ’26) sloeg de G40 hierover ook alarm (zie o.a. dit artikel in het Parool) en geeft aan dat het ondoenlijk is om voor te financieren. Ook VNG heeft onlangs hun zorgen geuit in een brief richting het kabinet deze zomer. Kortom, er is in ons land dringend de behoefte dat het kabinet de netbeheerders aanspreekt om het wachtrijbeleid voor het stroomnet te herzien en te zorgen dat realisatiekracht een graadmeter wordt, in plaats van financiële slagkracht. De discussie hierover is dus niet te laat, het begint nu pas. Wij gaan en blijven hierover graag in gesprek.

Het team belangenbehartiging van Energie Samen, waar Leon Straathof deel van uitmaakt, deelde eerder deze zomer al dit position paper over de volwassenheidstoets.