In Rivierenland gebeurt iets bijzonders. De energietransitie wordt er niet van bovenaf uitgerold, maar samen van onderop opgebouwd. Bewoners, ondernemers en gemeenten slaan de handen ineen. Die lokale samenwerking blijkt een krachtige motor achter de energietransitie. Stefan van Tongeren was vanaf het begin betrokken bij het initiatief dat uitgroeide tot Energie Samen Rivierenland (ESR): “We zijn begonnen met een idee en een paar gedreven mensen. Inmiddels zijn we uitgegroeid tot een stevige organisatie met tientallen medewerkers, energiecoaches, energieloketten en een breed netwerk van samenwerkingspartners. En het werkt – juist omdat we lokaal geworteld zijn.”
Van buurtinitiatief tot regionale spil
Het begon in 2012, met een handvol inwoners en een gedeelde overtuiging. “Ik raakte geïnspireerd door transitiedenker Jan Rotmans,” vertelt Stefan. “Hij zei: als je iets wilt veranderen, begin dan in je eigen omgeving. Dus dat hebben we gedaan.”
Die eerste stap leidde tot windpark Betuwewind en vervolgens tot de oprichting van ESR. “Vanaf het begin hebben we bewust gekozen voor een brede benadering,” legt Stefan uit. “Niet alleen bewoners, maar ook bedrijven, bewonersgroepen en kwetsbare doelgroepen moesten mee kunnen doen. Juist die brede aanpak maakt in onze ogen het verschil.” Inmiddels speelt ESR een centrale rol in de uitvoering van de energietransitie in Rivierenland. “We zijn geen onderdeel van de overheid, maar voeren in de praktijk wél veel regionaal energiebeleid uit. Dat vraagt om vertrouwen, daadkracht en het lef om gewoon te beginnen.”
Die praktijkgerichte aanpak schuurt soms met formele processen, zoals aanbestedingen of het verdelen van rollen. Toch wordt ESR in de regio vooral gewaardeerd om die daadkracht. “Veel gemeenten hebben beperkte tijd of uitvoeringskracht. Dan helpt het als er een partner is die vooruitdenkt en initiatief neemt.”
Proactief en pragmatisch
Dat vooruitdenken zit in het DNA van ESR. Een treffend voorbeeld: het regionale energiehuis. “We hoorden dat er landelijke middelen beschikbaar kwamen, dus hebben we direct een plan geschreven en de Regio Rivierenland benaderd. Niet om voor te dringen, maar om te helpen,” zegt Stefan. Vaak hebben wij het projectplan al op tafel liggen voordat de gemeente weet dat er een opgave is.”
Het energieloket wordt regionaal georganiseerd, maar met een duidelijke lokale invulling: waar een coöperatie het zelf kan, gebeurt het lokaal; waar dat niet lukt, pakt ESR het op. Of zoals Stefan het samenvat: ‘Lokaal wat kan, regionaal wat moet.’
Energiearmoede? Niet afwachten, maar aanpakken
In tegenstelling tot veel andere coöperaties kozen ESR en het Energieloket Rivierenland ervoor om energiearmoede niet over te laten aan het sociaal domein.“We zagen dat er plannen waren voor een energiebank, maar het kwam als uitvoeringsorganisatie niet van de grond. Toen hebben wij het initiatief genomen en zijn we gaan bouwen aan een uitvoeringsstructuur. Inmiddels werkt ESR samen met ruim 80 organisaties: van voedselbanken, woningcorporaties en welzijnsorganisaties tot scholen, zorginstellingen, sportclubs, maatjesprojecten en geloofsgemeenschappen. Alleen samen kun je kwetsbare doelgroepen goed bereiken.” Deze aanpak leidt niet alleen tot hulp voor huishoudens in nood, maar creëert ook nieuwe kansen. “We leiden mensen uit de wijk op tot energiecoach of -fixer,” vertelt Stefan. “Zij helpen buurtgenoten én vinden zo weer aansluiting op de arbeidsmarkt. Het is een aanpak die energiearmoede, werkloosheid én het tekort aan technische vakmensen aanpakt. Zo verbind je opgaven in één beweging.”
Energiehuizen: meer dan een loket
ESR draagt ook bij aan de totstandkoming van een fysiek energiehuis in de regio. Het regionale centrum fungeert als ontmoetingsplek voor bewoners, ondernemers en professionals. “We organiseren evenementen, leiden mensen op, geven advies en laten oplossingen zien in een showroom. Het is een plek waar de energietransitie tastbaar wordt.”
Naast het regionale energiehuis zijn er ook lokale inlooploketten, die in elke gemeente een eigen invulling krijgen. “Soms zijn ze klein en laagdrempelig, soms uitgebreider. Belangrijk is dat er altijd een herkenbaar aanspreekpunt is in de buurt. Vertrouwen begint bij nabijheid.”
Voor Stefan is het energiehuis meer dan een loket. “Het is een motor voor leefbaarheid. Je begint bij energie, maar raakt ook gezondheid, onderwijs en een groene leefomgeving. De energietransitie is een kans om wijken sterker, socialer en gezonder te maken.”
De kracht van verbinding
In een regio met acht gemeenten en uiteenlopende lokale culturen is maatwerk onmisbaar. ESR speelt hierin een verbindende rol, altijd in nauwe samenwerking met de lokale energiecoöperaties. Vanuit een stevige regionale structuur ondersteunt de organisatie bewoners en gemeenten op verschillende niveaus: van lokale energiecoaches en wijkcontactpersonen tot centrale regie over grotere projecten. Waar gemeenten zelf al iets op poten hebben gezet, sluit ESR aan. Waar nog weinig is, nemen zij het voortouw. Die combinatie van regionale slagkracht en lokaal vertrouwen blijkt effectief om de energietransitie voor elkaar te krijgen. “Die verbindende rol nemen we graag op ons.”
Toch is die rol niet vanzelfsprekend. “We hebben geen vaste plek aan tafel in beleids- of bestuurlijke overleggen. Terwijl brancheorganisaties die plek wél krijgen. Dat wringt soms, maar het motiveert ons ook om te blijven delen wat we bijdragen.”
“We hebben een aanpak die energiearmoede, werkloosheid én het tekort aan technische vakmensen aanpakt. Zo verbind je opgaven”
Waar het echt om draait
“De grootste impact? Dat zit niet alleen in kilowatturen of CO₂-reductie,” zegt Stefan. “We hielpen een oudere man die zijn energiecontract dreigde te verliezen, simpelweg omdat hij niet met digitale systemen overweg kon. Een kleine daad, maar voor hem een wereld van verschil. Of iemand die jarenlang aan de zijlijn stond en nu als energiecoach het verschil maakt in de wijk. Duurzaamheid gaat over meer dan cijfers – het gaat in de eerste plaats over mensen.”
Brochure “De energie van lokaal”
Dit artikel maakt onderdeel uit van de brochure De energie van lokaal, waarin Energie Samen inspirerende praktijkvoorbeelden bundelt van lokale energiecoöperaties die werken aan energiebesparing, energiearmoede aanpakken en toegankelijke energiehuizen in de wijk. In de volledige brochure lees je meer verhalen, inzichten en coöperatieve aanpakken uit het hele land.
